Mensen die lang moeten wachten op een beslissing over hun WIA-uitkering kunnen mogelijk een belangrijke stok achter de deur verliezen. D66-minister Hans Vijlbrief wil de dwangsommen voor het UWV tijdelijk buiten werking stellen wanneer de instantie niet op tijd beslist. Volgens de minister is dat nodig vanwege de enorme achterstanden, maar het voorstel leidt tot stevige kritiek.

Wie afhankelijk is van een WIA-uitkering, kan grote financiële onzekerheid ervaren wanneer het UWV maandenlang geen beslissing neemt. Juist daarom bestaan er mogelijkheden om een overheidsinstantie onder druk te zetten wanneer wettelijke beslistermijnen worden overschreden.

Een daarvan is de dwangsom bij niet tijdig beslissen.

Vijlbrief wil die mogelijkheid voor bepaalde situaties bij het UWV tijdelijk aanpassen. Volgens hem zorgt het huidige systeem er niet voor dat aanvragen daadwerkelijk sneller worden afgehandeld, terwijl de uitvoeringsorganisatie wel grote bedragen aan dwangsommen kwijt kan zijn.

Critici vrezen echter dat burgers daardoor juist minder mogelijkheden krijgen om het UWV tot actie te dwingen.

Waarom bestaat de dwangsom?

Wanneer iemand een uitkering aanvraagt, moet het UWV binnen een bepaalde termijn een beslissing nemen.

Gebeurt dat niet, dan bestaan er juridische mogelijkheden om de instantie daarop aan te spreken. Onder bepaalde voorwaarden kan uiteindelijk een dwangsom verschuldigd zijn wanneer een bestuursorgaan te laat blijft met het nemen van een besluit.

Het gaat daarbij dus niet simpelweg om een boete omdat een uitkering te laat wordt uitbetaald. De regeling is vooral bedoeld om ervoor te zorgen dat overheidsinstanties binnen de daarvoor geldende termijnen beslissingen nemen.

Voor burgers is dat belangrijk.

Zolang er geen besluit ligt over een WIA-aanvraag, kan iemand immers lange tijd in onzekerheid verkeren over zijn of haar inkomen en financiële toekomst.

Vijlbrief wil regeling tijdelijk aanpassen

Minister Hans Vijlbrief wil nu dat het UWV tijdelijk wordt ontzien van deze dwangsommen.

De reden daarvoor ligt volgens hem bij de grote uitvoeringsproblemen waarmee de instantie kampt.

Het UWV heeft te maken met forse achterstanden bij de beoordeling van WIA-aanvragen. Daarnaast speelt een tekort aan verzekeringsartsen een belangrijke rol en zijn er problemen met de ICT-systemen.

Daardoor lukt het de organisatie niet altijd om aanvragen binnen de wettelijke termijnen af te handelen.

Volgens Vijlbrief lost het betalen van dwangsommen dat onderliggende probleem niet op. Het zorgt er bijvoorbeeld niet automatisch voor dat er meer artsen beschikbaar zijn om beoordelingen uit te voeren.

Ondertussen kunnen de financiële gevolgen voor het UWV wel verder oplopen.

Kritiek: burger verliest belangrijke stok achter de deur

Het voorstel kan echter op stevige kritiek rekenen.

Een belangrijk bezwaar is dat juist burgers de gevolgen ondervinden wanneer het UWV niet op tijd kan beslissen.

Iemand die afhankelijk is van een WIA-uitkering kan niet zomaar maanden wachten zonder te weten waar hij of zij financieel aan toe is. Een vertraging bij een overheidsinstantie kan daardoor grote gevolgen hebben voor het dagelijks leven.

Critici vinden daarom dat problemen met personeel, capaciteit of ICT niet mogen betekenen dat de rechtsbescherming van burgers wordt verzwakt.

De gedachte daarachter is eenvoudig: interne problemen bij een uitvoeringsorganisatie zijn niet veroorzaakt door de burger die een aanvraag indient.

Raad voor de Rechtspraak uit zorgen

Ook de Raad voor de Rechtspraak heeft kritische kanttekeningen geplaatst bij het tijdelijk schrappen van dwangsommen.

De mogelijkheid van een dwangsom kan volgens critici juist functioneren als een belangrijke prikkel om ervoor te zorgen dat de overheid zich aan wettelijke beslistermijnen houdt.

Wanneer die financiële consequentie verdwijnt, bestaat de vrees dat burgers minder middelen overhouden om druk uit te oefenen als hun aanvraag te lang blijft liggen.

Daar staat tegenover dat het kabinet stelt dat de huidige regeling in de praktijk onvoldoende helpt om de achterstanden daadwerkelijk terug te dringen.

Het probleem zit volgens die redenering niet bij een gebrek aan financiële prikkels, maar bij het feit dat het UWV simpelweg onvoldoende capaciteit heeft om alle beoordelingen tijdig uit te voeren.

Vooral WIA-aanvragen vormen groot probleem

De problemen rond de WIA zijn al langere tijd een belangrijk dossier.

De Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen is bedoeld voor mensen die na langdurige ziekte niet of niet volledig kunnen werken.

Voordat iemand duidelijkheid krijgt over een WIA-uitkering, moet worden vastgesteld in welke mate die persoon arbeidsongeschikt is. Daarbij spelen medische en arbeidskundige beoordelingen een belangrijke rol.

Juist bij die beoordelingen ontstaan problemen wanneer er onvoldoende verzekeringsartsen beschikbaar zijn.

Het gevolg is dat mensen soms veel langer op duidelijkheid moeten wachten dan wenselijk is.

En precies daar wringt het voorstel van Vijlbrief volgens tegenstanders: wanneer het UWV de wettelijke termijn niet haalt, zou de financiële consequentie daarvan tijdelijk worden beperkt, terwijl de burger nog steeds met de onzekerheid blijft zitten.

Discussie over ongelijke positie burger en overheid

De kwestie raakt daardoor aan een bredere discussie over de verhouding tussen overheid en burger.

Burgers moeten zich aan allerlei wettelijke termijnen houden. Wie bijvoorbeeld een rekening, belastingaanslag of andere financiële verplichting niet tijdig voldoet, kan uiteindelijk met extra kosten en andere maatregelen te maken krijgen.

Van de overheid wordt daarom eveneens verwacht dat zij zich aan haar eigen wettelijke termijnen houdt.

Het tijdelijk schrappen van dwangsommen ligt om die reden gevoelig.

Tegenstanders vrezen dat de overheid zichzelf ruimte geeft om regels minder strikt na te leven, terwijl burgers diezelfde ruimte vaak niet ervaren.

Vijlbrief redeneert juist dat het weinig zin heeft om geld binnen de overheid te verschuiven wanneer daarmee geen enkele WIA-aanvraag sneller kan worden beoordeeld.

Achterstanden moeten uiteindelijk worden opgelost

Daarmee blijft de belangrijkste vraag overeind: hoe worden de enorme achterstanden bij het UWV daadwerkelijk aangepakt?

Het tijdelijk aanpassen van de dwangsomregeling zorgt immers niet voor extra verzekeringsartsen en lost ICT-problemen niet automatisch op.

Als de maatregel wordt ingevoerd, zal daarom vooral belangrijk zijn welke stappen daarnaast worden genomen om de wachttijden structureel terug te brengen.

Voor mensen die afhankelijk zijn van een WIA-beoordeling is uiteindelijk vooral één ding van belang: zo snel mogelijk duidelijkheid krijgen.

Vijlbrief geconfronteerd met kritiek

Ook buiten de politiek zorgt het plan inmiddels voor discussie. Omroep PowNed confronteerde Vijlbrief in Den Haag met de kritiek op zijn voorstel en vroeg hem waarom juist de dwangsommen moeten verdwijnen terwijl burgers de gevolgen van de achterstanden ervaren.

De discussie zal waarschijnlijk nog niet snel voorbij zijn.

Het kabinet ziet het tijdelijk schrappen van de dwangsommen als een manier om een vastgelopen UWV meer ruimte te geven. Tegenstanders zien juist het tegenovergestelde: zij vrezen dat mensen die soms al maanden op een WIA-besluit wachten een belangrijk middel verliezen om de overheid tot snelheid te dwingen.