Actueel
Pano’ toont de verborgen zorgen van jongeren: Yana’s woorden komen hard aan
Terwijl veel zestienjarigen na school bezig zijn met vrienden, huiswerk, sport of andere hobby’s, wacht Yana thuis een heel andere verantwoordelijkheid. Ze zorgt al jarenlang voor haar broer met autisme en heeft daarbij naar eigen zeggen een rol gekregen die eigenlijk niet bij haar leeftijd past.
In de reportage Pano: Onzichtbare zorg vertelt Yana openhartig wat dat met haar heeft gedaan.
Haar woorden komen hard binnen.
„Ik heb geen kind kunnen zijn. Ik neem die mama-rol al heel lang op mij.”
Het verhaal van Yana staat niet op zichzelf. In Vlaanderen groeien veel kinderen en jongeren op in een gezin waarin iemand langdurig ziek is of een beperking heeft. Een deel van hen neemt daarbij zelf regelmatig zorgtaken op zich.
En juist die groep blijft volgens deskundigen vaak grotendeels onzichtbaar.
Yana zorgt voor haar broer met autisme
In de nieuwe Pano-reportage staat het leven van jonge mantelzorgers centraal.
Dat zijn kinderen en jongeren die in hun directe omgeving te maken hebben met iemand die langdurig zorg of ondersteuning nodig heeft en daar zelf een rol in spelen.
Bij Yana gaat het om haar broer met autisme.
De inmiddels 16-jarige vertelt dat ze al lange tijd verantwoordelijkheden draagt die voor haar veel verder gaan dan af en toe ergens bij helpen.
Ze omschrijft het zelf als het vervullen van een moederrol.
„Ik heb geen kind kunnen zijn. Ik neem die mama-rol al heel lang op mij.”
Met die ene uitspraak maakt ze duidelijk hoeveel invloed de situatie volgens haar op haar eigen jeugd heeft gehad.
Zorg stopt niet wanneer school uit is
Voor jonge mantelzorgers kan de schoolbel het begin betekenen van een tweede deel van de dag waarin opnieuw veel van hen wordt gevraagd.
Waar leeftijdsgenoten thuiskomen en hun eigen planning kunnen volgen, kunnen zij verantwoordelijk zijn voor iemand anders.
Dat hoeft niet altijd te betekenen dat een jongere daadwerkelijk medische zorg verleent.
Mantelzorg kan uit allerlei verschillende taken bestaan.
Sommige jongeren helpen bijvoorbeeld met koken, schoonmaken of andere huishoudelijke werkzaamheden.
Anderen ondersteunen bij praktische zaken of houden toezicht.
En soms bestaat de belasting vooral uit iets wat veel moeilijker zichtbaar te maken is: voortdurend rekening houden met iemand anders.
Niet alle zorg is zichtbaar
Dat laatste is belangrijk.
Wie bij mantelzorg uitsluitend denkt aan het toedienen van medicijnen of het fysiek verzorgen van iemand, ziet maar een deel van het verhaal.
Ook luisteren, iemand gezelschap houden, helpen bij dagelijkse activiteiten en voortdurend alert zijn op hoe het met iemand gaat, kunnen veel energie vragen.
Voor een kind of tiener kan daar bovendien een groot gevoel van verantwoordelijkheid bij komen kijken.
Zelfs wanneer er op een bepaald moment niets concreets hoeft te gebeuren, kan de bezorgdheid aanwezig blijven.
Daardoor is op school of tijdens een sporttraining lang niet altijd te zien wat een jongere thuis meemaakt.
Veel jongeren herkennen zichzelf niet als mantelzorger
Daar komt bij dat jongeren zichzelf lang niet altijd als ‘mantelzorger’ beschouwen.
Voor hen is de thuissituatie immers vaak gewoon hun normale leven.
Ze helpen hun moeder, vader, broer of zus omdat dat nu eenmaal nodig is.
Wanneer een situatie al jarenlang bestaat, kan het moeilijk zijn om te beseffen dat andere kinderen thuis veel minder verantwoordelijkheden hebben.
Juist daardoor kan jonge mantelzorg lang onder de radar blijven.
De jongere vraagt misschien niet om hulp, omdat hij of zij helemaal niet het idee heeft dat de eigen situatie bijzonder is.
Meer dan een kwart groeit op met ziekte of beperking thuis
De cijfers laten zien dat het om een grote groep gaat.
Uit een Vlaamse bevraging uit 2022 bleek dat 28,2 procent van de jongeren tussen 11 en 18 jaar samenwoonde met iemand met een langdurige ziekte of handicap.
Dat cijfer vraagt wel om een belangrijke nuance.
Het betekent nadrukkelijk niet dat ruim een kwart van alle Vlaamse jongeren intensieve mantelzorg verleent.
De hoeveelheid zorg verschilt enorm per gezin.
Sommige jongeren wonen samen met iemand die ziek is, maar hoeven zelf nauwelijks extra taken uit te voeren.
Bij anderen heeft de situatie veel meer invloed op het dagelijkse leven.
Duizenden jongeren besteden uren aan taken thuis
Uit dezelfde cijfers blijkt dat ongeveer 7,5 procent van alle Vlaamse jongeren de aanwezigheid van een langdurig ziek of gehandicapt gezinslid combineerde met minstens vier uur taken thuis per week.
Daarbij gaat het dus om een specifiekere groep.
Onderzoekers maken daarom onderscheid tussen jongeren die simpelweg opgroeien met ziekte of een beperking in het gezin en jongeren die daarnaast zelf een aanzienlijke hoeveelheid taken uitvoeren.
Die nuance is belangrijk om de cijfers goed te begrijpen.
Tegelijkertijd laat het percentage zien dat jonge mantelzorg bepaald geen uitzonderlijk verschijnsel is.
Meer schooldruk en slaaptekort
De Vlaamse cijfers laten ook verschillen zien in het welzijn van deze jongeren.
Binnen de onderzochte groep worden gemiddeld meer schooldruk en vaker slaaptekort gemeld.
Ook ervaren zij gemiddeld minder steun vanuit hun omgeving.
Dat betekent niet automatisch dat mantelzorg de enige oorzaak van die verschillen is.
De cijfers vergelijken groepen en kunnen op zichzelf niet bewijzen dat iedere vastgestelde moeilijkheid rechtstreeks door de thuissituatie wordt veroorzaakt.
Wel laten ze zien waarom deskundigen aandacht vragen voor de combinatie van school, sociale ontwikkeling en verantwoordelijkheden thuis.
Orthopedagoge waarschuwt voor draagkracht
Ook orthopedagoge Tinneke Moyson van HOGENT komt in de Pano-reportage aan het woord.
Zij vraagt aandacht voor de draagkracht van jonge mantelzorgers.
Want helpen binnen een gezin hoeft op zichzelf niet negatief te zijn.
Veel jongeren vinden het vanzelfsprekend om iets voor een familielid te betekenen en kunnen daar ook voldoening uit halen.
Het wordt problematisch wanneer de verantwoordelijkheid zo groot wordt dat er onvoldoende ruimte overblijft voor de ontwikkeling en behoeften van de jongere zelf.
Precies daar raakt Yana’s uitspraak de kern.
„Ik heb geen kind kunnen zijn.”
Wanneer wordt helpen te veel?
Dat is ook een van de centrale vragen die de reportage oproept.
Kinderen helpen thuis vrijwel allemaal weleens mee.
Maar waar ligt de grens tussen normaal meehelpen binnen een gezin en verantwoordelijkheden die te zwaar worden voor een kind?
Dat is niet eenvoudig in een vast aantal uren uit te drukken.
De aard van de zorg speelt mee, maar ook de leeftijd van het kind, de hoeveelheid verantwoordelijkheid en de vraag of er voldoende ondersteuning beschikbaar is.
Daarnaast maakt het verschil of een jongere nog genoeg ruimte heeft voor school, vrienden, rust en ontspanning.
Ook emotionele verantwoordelijkheid kan zwaar zijn
Een jongere hoeft bovendien niet iedere dag het huishouden over te nemen om zich zwaar belast te voelen.
Soms zit de druk vooral in de emotionele verantwoordelijkheid.
Bijvoorbeeld voortdurend opletten of het goed gaat met een ouder, broer of zus.
Of proberen spanningen thuis te voorkomen.
Daarmee kan mantelzorg een rol spelen in vrijwel ieder onderdeel van het dagelijkse leven.
En omdat die verantwoordelijkheid niet altijd zichtbaar is, kunnen leraren, vrienden en andere volwassenen soms niet weten wat er thuis speelt.
Mantelzorg kan om verschillende mensen draaien
Bij Yana draait de zorg om haar broer, maar jonge mantelzorg kent veel verschillende vormen.
Het kan gaan om een ouder met een lichamelijke ziekte, maar bijvoorbeeld ook om een broer of zus met een beperking.
Ook psychische problemen of een verslavingsproblematiek binnen de directe omgeving kunnen ertoe leiden dat een jongere veel verantwoordelijkheid op zich neemt.
Kenmerkend is dat de hulp voortkomt uit een persoonlijke band en niet betaald wordt.
Voor de jongere zelf voelt dat vaak niet als officieel ‘werk’.
Het is simpelweg wat thuis moet gebeuren.
Vrije tijd blijft belangrijk
Tegelijkertijd is het belangrijk jonge mantelzorgers niet uitsluitend als slachtoffers van hun omstandigheden te beschrijven.
Uit de Vlaamse cijfers blijkt bijvoorbeeld dat de meeste jonge mantelzorgers nog altijd deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten.
Ze sporten, spreken vrienden en hebben interesses zoals andere jongeren die ook hebben.
Hun leven bestaat dus niet uitsluitend uit zorg.
Juist daarom draait de discussie vooral om balans.
Een jongere kan met liefde voor een familielid zorgen en tegelijkertijd ondersteuning nodig hebben om voldoende ruimte voor zichzelf te behouden.
Yana geeft verborgen groep een gezicht
Met haar deelname aan Pano geeft Yana een persoonlijk gezicht aan die veel grotere groep.
Cijfers als 28,2 en 7,5 procent vertellen iets over de omvang van het onderwerp.
Maar haar woorden laten zien wat zulke verantwoordelijkheden op individueel niveau kunnen betekenen.
Een meisje van zestien dat zegt al lange tijd een moederrol op zich te nemen, maakt duidelijk waarom jonge mantelzorg niet alleen als een gezinsaangelegenheid kan worden gezien.
De vraag is ook wie oog houdt voor de jongere zelf.
Wie zorgt er voor de jonge mantelzorger?
Dat is uiteindelijk de vraag die boven de reportage hangt.
Wanneer een kind voortdurend klaarstaat voor een ander, wie merkt dan op wanneer dat kind zelf ondersteuning nodig heeft?
School, hulpverlening, familie en de bredere omgeving kunnen daarin allemaal een rol spelen.
Maar daarvoor moet de situatie eerst worden gezien.
En juist dat blijkt bij jonge mantelzorgers niet vanzelfsprekend.
Aan de buitenkant kan iemand immers gewoon naar school gaan, goede cijfers halen, sporten en met vrienden afspreken.
Wat er na school achter de voordeur gebeurt, blijft veel gemakkelijker verborgen.
Pano brengt ‘onzichtbare zorg’ in beeld
Pano: Onzichtbare zorg probeert precies die werkelijkheid zichtbaar te maken.
De reportage volgt jongeren die opgroeien in een omgeving waarin ziekte of een beperking een belangrijke rol speelt en kijkt naar de verantwoordelijkheden die zij daarbij op zich nemen.
De uitzending is woensdag om 21.00 uur te zien op VRT 1.
Vanaf 17.00 uur is de reportage al beschikbaar via VRT MAX en de VRT NWS-app. Daarnaast wordt ondersteuning met Vlaamse Gebarentaal aangeboden via het kanaal van Ketnet.
Het verhaal van Yana laat zien waarom die aandacht nodig is. Terwijl ze pas zestien is, zegt ze al jarenlang verantwoordelijkheden te dragen die voor haar als een moederrol voelen. Haar uitspraak vat de impact daarvan misschien wel het krachtigst samen: „Ik heb geen kind kunnen zijn.” Achter de cijfers over jonge mantelzorgers zitten jongeren die voor iemand van wie ze houden klaarstaan, terwijl hun eigen behoeften daardoor soms veel minder zichtbaar worden.
Actueel
Zeker 12 doden en 48 gewonden bij ernstig verkeersongeval
In Bulgarije heeft zich dinsdagochtend een enorme verkeersramp voltrokken. Op de belangrijke Trakia-snelweg botsten bij twee grote kettingbotsingen tientallen auto’s, vrachtwagens en andere voertuigen op elkaar. Volgens de laatste berichten zijn zeker twaalf mensen om het leven gekomen en tientallen anderen gewond geraakt.
De omvang van het ongeluk is enorm. Bij de twee botsingen zouden in totaal ongeveer 86 voertuigen betrokken zijn geweest.
Dichte mist speelde volgens de eerste bevindingen een belangrijke rol. De zichtbaarheid zou vlak voor het ongeluk in korte tijd dramatisch zijn afgenomen.
Twee enorme kettingbotsingen
Het drama gebeurde dinsdagochtend op de Trakia-snelweg in de omgeving van Yambol.
De snelweg vormt een belangrijke verbinding tussen de Bulgaarse hoofdstad Sofia en de kustplaats Burgas.
Rond 07.00 uur ging het volledig mis.
Op beide rijbanen ontstonden grote kettingbotsingen, waardoor de snelweg uiteindelijk in beide richtingen moest worden afgesloten.
Auto’s en vrachtwagens botsten achter elkaar op elkaar.
De ravage die achterbleef is enorm.
Ongeveer 86 voertuigen betrokken
Volgens de meest recente informatie waren bij de twee ongevallen samen ongeveer 86 voertuigen betrokken.
Daaronder bevonden zich veel zware vrachtwagens.
Op beelden vanaf de snelweg zijn zwaar beschadigde voertuigen te zien. Sommige auto’s en vrachtwagens kwamen dwars op de weg terecht of kantelden.
Ook ontstond op verschillende plaatsen brand.
Hulpdiensten moesten daardoor onder extreem moeilijke omstandigheden proberen om slachtoffers uit de wrakken te bevrijden.
Zeker twaalf mensen overleden
De Bulgaarse autoriteiten hebben inmiddels bevestigd dat het dodental is opgelopen tot twaalf.
Tien slachtoffers overleden op de plaats van het ongeluk.
Twee andere slachtoffers bezweken later aan hun verwondingen terwijl zij naar medische hulp werden gebracht.
Daarnaast zijn tientallen mensen gewond geraakt.
Over het exacte aantal gewonden lopen de meest recente cijfers nog enigszins uiteen.
Er wordt gesproken over ongeveer 46 tot 50 gewonden.
Slachtoffers naar verschillende ziekenhuizen
Vanwege het grote aantal slachtoffers werden gewonden verdeeld over verschillende ziekenhuizen.
Onder meer ziekenhuizen in Yambol, Sliven en Burgas vingen slachtoffers op.
De omvang van de ramp zorgde ervoor dat grote aantallen ambulances, brandweerlieden, politieagenten en andere hulpverleners naar de snelweg werden gestuurd.
Ook het leger werd ingezet om de hulpverlening te ondersteunen.
Mist kwam plotseling opzetten
De weersomstandigheden lijken een belangrijke factor te zijn geweest.
In het gebied hing dinsdagochtend zeer dichte mist.
Volgens getuigen was het zicht aanvankelijk nog ongeveer 70 tot 80 meter.
Dat veranderde vervolgens razendsnel.
De zichtbaarheid zou plotseling zijn teruggelopen tot slechts ongeveer 10 meter.
Voor automobilisten betekende dit dat voertuigen en obstakels voor hen nauwelijks nog zichtbaar waren.
Eerste botsing richting Burgas
Volgens de eerste reconstructie van de Bulgaarse autoriteiten begon de ramp op de rijbaan richting Burgas.
Een vrachtwagen zou daar in de baan van een bus terecht zijn gekomen.
Vervolgens ontstonden meerdere botsingen.
Een andere vrachtwagen, die graan vervoerde, raakte betrokken bij het ongeval.
Daarna botste ook een personenauto achterop en volgden steeds meer voertuigen.
Binnen korte tijd ontstond een enorme kettingbotsing.
Ook aan andere kant gaat het mis
Alsof de situatie nog niet ernstig genoeg was, ontstond vrijwel op dezelfde locatie ook op de tegenovergestelde rijbaan een groot ongeluk.
Daar reden voertuigen richting Sofia.
De Bulgaarse autoriteiten onderzoeken nog precies hoe deze tweede kettingbotsing ontstond.
Een van de mogelijke verklaringen is dat bestuurders werden afgeleid door de enorme ravage aan de andere kant van de snelweg, terwijl ook daar het zicht door de mist bijzonder slecht was.
Het definitieve onderzoek naar de oorzaak moet daar meer duidelijkheid over geven.
Ooggetuige redt chauffeur uit brandende vrachtwagen
Een ooggetuige vertelde aan de Bulgaarse televisie hoe chaotisch de eerste minuten na de botsing waren.
Hij zag onder meer een brandende vrachtwagencabine.
De man besloot niet af te wachten en gebruikte een krik om een ruit van de cabine kapot te slaan.
Vervolgens wist hij een inzittende uit het brandende voertuig te halen.
Terwijl hij daarmee bezig was, hoorde hij achter zich opnieuw harde klappen.
„Toen hoorde ik alle auto’s op de andere rijstrook op elkaar botsen.”
Volgens de getuige was de mist op dat moment zo dicht dat hij niet verder dan ongeveer vijftig meter kon kijken.
Honderden hulpverleners ingezet
De omvang van de ramp leidde tot een enorme hulpverleningsoperatie.
Honderden politieagenten werden naar het gebied gestuurd.
Ook tientallen ambulances kwamen ter plaatse.
Daarnaast werden volgens de Bulgaarse autoriteiten vijftien brandweervoertuigen ingezet.
Brandweerlieden moesten niet alleen branden bestrijden, maar ook proberen om mensen uit zwaar beschadigde voertuigen te bevrijden.
Mensen zaten vast in voertuigen
De eerste uren lag de absolute prioriteit bij het redden van slachtoffers.
Door de enorme hoeveelheid beschadigde auto’s en vrachtwagens konden hulpverleners niet onmiddellijk overal bij.
Sommige inzittenden zaten bekneld in hun voertuig.
De Bulgaarse autoriteiten maakten daarom duidelijk dat het onderzoek naar de precieze oorzaak pas volledig kon beginnen nadat de reddingsoperatie voldoende was gevorderd.
Het redden van levens had eerst prioriteit.
Vliegtuigen ingezet voor gewonden
Vanwege de omvang van de ramp werden ook vliegtuigen beschikbaar gesteld.
Het Bulgaarse regeringsvliegtuig werd naar Burgas gestuurd zodat het indien nodig kon worden gebruikt voor het vervoeren van gewonden.
Daarnaast werd ook een militair transportvliegtuig van het type Spartan ingezet.
Zo konden slachtoffers indien noodzakelijk snel naar andere ziekenhuizen in Bulgarije worden gebracht.
Premier Rumen Radev naar rampplek
De Bulgaarse premier Rumen Radev paste vanwege de tragedie zijn programma aan.
Hij vertrok richting de plaats van het ongeluk om zich daar te laten informeren over de situatie.
Ook andere officiële activiteiten werden vanwege de omvang van de ramp aangepast of geannuleerd.
De Bulgaarse autoriteiten activeerden bovendien het waarschuwingssysteem BG-ALERT om automobilisten in de omliggende regio’s te informeren over de gevaarlijke omstandigheden en omleidingen.
Snelweg volledig afgesloten
De Trakia-snelweg werd na de ongelukken in beide richtingen afgesloten.
Verkeer moest via alternatieve routes worden omgeleid.
Dat was noodzakelijk vanwege de enorme hoeveelheid wrakken, de reddingswerkzaamheden en het politieonderzoek.
Het zal bovendien tijd kosten om alle beschadigde voertuigen weg te halen en het wegdek volledig vrij te maken.
Onderzoek naar exacte oorzaak
Hoewel de dichte mist een belangrijke rol lijkt te hebben gespeeld, is de definitieve oorzaak nog onderwerp van onderzoek.
De eerste bevindingen wijzen op een combinatie van plotseling sterk verminderd zicht, een nat wegdek en mogelijk snelheden die niet voldoende waren aangepast aan de omstandigheden.
Onderzoekers zullen moeten reconstrueren hoe de eerste botsing precies kon gebeuren en waarom vervolgens zoveel voertuigen bij de kettingbotsingen betrokken raakten.
Ursula von der Leyen reageert
Ook voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen heeft gereageerd op de tragedie.
Zij was op het moment van de ramp voor een werkbezoek in Bulgarije.
Door het ernstige ongeluk werd haar programma aangepast.
Von der Leyen betuigde haar medeleven aan de nabestaanden van de slachtoffers en aan de Bulgaarse bevolking.
Ook sprak zij haar steun uit voor de mensen die gewond raakten en de hulpverleners die op de rampplek actief zijn.
Een van de zwaarste verkeersrampen van Bulgarije
De enorme hoeveelheid betrokken voertuigen maakt duidelijk hoe uitzonderlijk de situatie is.
Tientallen personenauto’s, vrachtwagens en andere voertuigen raakten binnen zeer korte tijd betrokken bij de twee kettingbotsingen.
De komende uren en dagen zal waarschijnlijk steeds meer duidelijk worden over de identiteit van de slachtoffers en de exacte toedracht.
Voorlopig richten de Bulgaarse autoriteiten zich vooral op de gewonden en het onderzoek naar de oorzaak.
De balans van de enorme verkeersramp op de Bulgaarse Trakia-snelweg is bijzonder zwaar. Zeker twaalf mensen zijn overleden en tientallen anderen raakten gewond nadat bij twee grote kettingbotsingen ongeveer 86 voertuigen betrokken raakten. Volgens de eerste bevindingen speelde plotseling opkomende dichte mist een belangrijke rol: het zicht zou op sommige momenten zijn teruggelopen tot slechts ongeveer 10 meter. Honderden hulpverleners zijn ingezet en zelfs regerings- en militaire vliegtuigen werden beschikbaar gesteld voor het vervoer van gewonden.