Bij een tornado denken de meeste mensen waarschijnlijk meteen aan de Verenigde Staten. Toch kunnen deze krachtige windhozen ook gewoon in Nederland ontstaan. Ze zijn hier gelukkig zeldzaam en meestal veel minder zwaar dan de verwoestende exemplaren die regelmatig in Amerika voorkomen. Helemaal ongevaarlijk zijn ze echter niet. De Nederlandse geschiedenis laat zien dat een tornado ook hier grote schade kan veroorzaken.

Wie weet wat hij tijdens extreem weer moet doen, kan onnodige risico’s beperken. Vooral weten waar je in huis het veiligst bent, kan belangrijk zijn wanneer plotseling zeer zwaar onweer overtrekt.

Maar hoe ontstaat een tornado eigenlijk in Nederland? En kun je van tevoren weten dat er eentje aankomt?

Ook in Nederland kunnen tornado’s ontstaan

Voor het ontstaan van zwaar onweer moeten verschillende meteorologische omstandigheden samenkomen.

Een belangrijke combinatie is warme en vochtige lucht dicht bij het aardoppervlak met koudere lucht hoger in de atmosfeer. Daardoor kan de atmosfeer instabiel worden en kunnen krachtige onweersbuien ontstaan.

Ook windschering speelt een belangrijke rol. Daarbij veranderen de snelheid en/of richting van de wind naarmate je hoger in de atmosfeer komt.

Onder de juiste omstandigheden kan daardoor een roterende onweersbui ontstaan. Een krachtige variant daarvan kennen we als een supercell.

Zo’n bui kan gepaard gaan met grote hagelstenen, zeer zware windstoten en enorme hoeveelheden regen. In sommige gevallen kan er ook een tornado ontstaan.

Hoe vaak komen tornado’s in Nederland voor?

Nederland krijgt af en toe met tornado’s te maken, al blijven zware exemplaren uitzonderlijk.

Bovendien is niet ieder verschijnsel dat in de volksmond een windhoos wordt genoemd meteorologisch gezien hetzelfde. Registraties en schattingen van het jaarlijkse aantal kunnen daardoor uiteenlopen.

Veel tornado’s die hier worden waargenomen zijn relatief klein en kortlevend. Dat betekent echter niet dat ze geen schade kunnen veroorzaken.

Zelfs een lokale tornado kan dakpannen lostrekken, bomen omverblazen en andere voorwerpen veranderen in rondvliegend puin.

Dat maakt het belangrijk om ook een kleinere tornado serieus te nemen.

Nederland werd eerder zwaar getroffen

Dat tornado’s in ons land daadwerkelijk gevaarlijk kunnen zijn, bleek op 25 juni 1967.

Nederland werd die dag getroffen door zeer zwaar noodweer. Vooral in Chaam en Tricht veroorzaakten krachtige tornado’s enorme verwoestingen. Huizen werden zwaar beschadigd en er vielen meerdere dodelijke slachtoffers.

Veel recenter ging het mis in Zierikzee.

Daar trok in juni 2022 een tornado door een deel van de stad. Woningen raakten beschadigd, mensen liepen verwondingen op en er viel een dodelijk slachtoffer.

De kans op zo’n gebeurtenis is klein, maar deze voorbeelden maken duidelijk dat het risico niet volledig kan worden uitgesloten.

Zo ontstaat een tornado

Een tornado ontstaat niet simpelweg omdat het hard onweert.

Er moet een specifieke combinatie van meteorologische factoren aanwezig zijn.

Er is voldoende instabiliteit in de atmosfeer nodig om krachtige stijgende luchtbewegingen te veroorzaken. Tegelijkertijd kan sterke windschering ervoor zorgen dat lucht gaat roteren.

Onder bepaalde omstandigheden kan die draaiende beweging onderdeel worden van een zware onweersbui.

Ontstaat vervolgens vanuit de wolkenbasis een sterk roterende luchtkolom die contact maakt met de grond, dan spreken meteorologen van een tornado.

Belangrijk is dat zelfs een zware onweersbui waarbij alle benodigde ingrediënten aanwezig lijken, lang niet altijd daadwerkelijk een tornado produceert.

Kan een tornado worden voorspeld?

Hier zit een belangrijk verschil tussen het voorspellen van tornadogevaar en het voorspellen van een specifieke tornado.

Meteorologen kunnen steeds beter herkennen wanneer de atmosfeer gunstig is voor zwaar onweer, hagel, extreme windstoten en mogelijk tornado’s.

Daarbij worden onder andere weermodellen, satellietbeelden en neerslagradars gebruikt.

Veel moeilijker is het om ruim van tevoren exact te voorspellen dat om bijvoorbeeld 16.15 uur in één bepaalde woonplaats een tornado zal ontstaan.

Tornado’s zijn relatief klein, kunnen zich snel ontwikkelen en bestaan soms maar kort.

Waarschuwingen voor zwaar onweer moeten daarom serieus worden genomen, ook wanneer uiteindelijk nergens een tornado ontstaat.

Houd waarschuwingen goed in de gaten

Wanneer zeer zwaar weer wordt verwacht, is het verstandig om officiële waarschuwingen van het KNMI te volgen.

Een weercode betekent overigens niet automatisch dat er een tornado gaat ontstaan.

Wel kan een waarschuwing aangeven dat de weersomstandigheden gevaarlijk kunnen worden. Denk bijvoorbeeld aan zware onweersbuien, hagel of zeer krachtige windstoten.

Bij een verhoogde kans op extreem weer is het verstandig om regelmatig actuele informatie te controleren.

De situatie kan immers binnen enkele uren sterk veranderen.

Ook waterhozen kunnen voorkomen

Aan de Nederlandse kust en boven grote wateroppervlakken kunnen ook waterhozen ontstaan.

Dat zijn roterende luchtkolommen boven het wateroppervlak. Niet iedere waterhoos is even krachtig en de ontstaanswijze kan verschillen.

Wanneer een krachtig exemplaar aan land komt, kan het verschijnsel echter wel degelijk schade veroorzaken.

Vooral tijdens perioden waarin er grote temperatuurverschillen bestaan tussen relatief warm water en koude lucht hoger in de atmosfeer, kunnen dergelijke verschijnselen worden waargenomen.

Ook watersporters doen er daarom goed aan waarschuwingen voor zwaar weer serieus te nemen.

Vooral in de warmere maanden opletten

Zwaar onweer en tornado’s komen in Europa relatief vaak voor tijdens de warmere maanden, wanneer voldoende warmte en vocht beschikbaar zijn om krachtige buien te laten ontstaan.

Dat betekent niet dat een tornado buiten de zomer onmogelijk is.

Ook in het voorjaar en najaar kunnen de omstandigheden gunstig worden voor zware buien en windhozen.

Het seizoen geeft dus vooral iets aan over de omstandigheden waaronder de kans groter kan worden. De daadwerkelijke weersituatie op een bepaalde dag blijft doorslaggevend.

Zorg dat je thuis een veilige plek kent

Hoewel de kans klein is dat je ooit rechtstreeks met een tornado te maken krijgt, kost voorbereiding vrijwel geen moeite.

Bedenk bijvoorbeeld vooraf waar in huis je kunt schuilen tijdens extreem noodweer.

Een kelder kan een geschikte schuilplaats zijn. Heb je die niet, zoek dan een kleine en stevige ruimte zo laag mogelijk in de woning en bij voorkeur zonder ramen.

Denk bijvoorbeeld aan een toilet, badkamer of centrale gang op de begane grond.

Het belangrijkste principe is eenvoudig: probeer zoveel mogelijk muren tussen jezelf en de buitenwereld te krijgen.

Blijf uit de buurt van ramen

Ga bij extreem harde wind niet voor het raam staan om naar buiten te kijken of het noodweer te filmen.

Ruiten kunnen door rondvliegend materiaal beschadigd raken.

Blijf daarom uit de buurt van ramen, glazen deuren en andere grote glasoppervlakken.

Wanneer daadwerkelijk sprake is van extreem windgevaar, kun je hoofd en nek extra beschermen met bijvoorbeeld stevige kussens, dekens of een matras.

Ook een helm kan extra bescherming bieden tegen rondvliegend of vallend materiaal.

Zorg dat je telefoon werkt

Tijdens zwaar noodweer kan de elektriciteit uitvallen.

Het is daarom verstandig om bij waarschuwingen voor extreem weer je telefoon voldoende op te laden.

Een opgeladen powerbank, zaklamp en enkele andere basisbenodigdheden kunnen eveneens van pas komen.

Zorg daarnaast dat waarschuwingen op je telefoon ingeschakeld zijn.

Zo blijf je ook op de hoogte wanneer de situatie plotseling verslechtert.

Wat moet je doen wanneer je buiten bent?

Ben je buiten wanneer extreem noodweer nadert, probeer dan zo snel mogelijk een stevig gebouw te bereiken.

Schuil niet zomaar onder een boom. Bij zware wind kunnen grote takken afbreken of complete bomen omvallen.

Ook constructies zoals viaducten zijn niet automatisch een veilige schuilplaats tegen een tornado.

Bevind je je op open terrein en is er werkelijk geen stevig gebouw bereikbaar, bescherm dan in ieder geval je hoofd en nek zo goed mogelijk en blijf uit de buurt van objecten die kunnen omvallen of wegwaaien.

En wanneer je in de auto zit?

Een auto is geen ideale plaats om een zware tornado af te wachten.

Proberen een tornado te ontvluchten kan echter eveneens gevaarlijk zijn, zeker wanneer het zicht slecht is, wegen vollopen of verkeer vaststaat.

Wanneer extreem weer dreigt en er veilig een stevig gebouw bereikbaar is, is daar beschutting zoeken doorgaans verstandiger dan improviseren op de weg.

Volg tijdens een noodsituatie altijd de actuele instructies van hulpdiensten en autoriteiten.

Controleer na afloop op schade

Ook nadat het noodweer voorbij lijkt te zijn, kunnen er gevaren bestaan.

Denk aan beschadigde bomen, losliggende dakdelen, kapotte ruiten of elektriciteitskabels die op straat terecht zijn gekomen.

Blijf uit de buurt van loshangende kabels en meld gevaarlijke situaties bij de verantwoordelijke instanties.

Heeft je eigen woning schade opgelopen, maak dan foto’s voordat je begint met opruimen wanneer dat veilig mogelijk is. Die beelden kunnen later belangrijk zijn voor de verzekering.

Ruik je gas of vermoed je ernstige schade aan leidingen of constructies, neem dan geen onnodige risico’s en schakel professionele hulp in.

Zorgt klimaatverandering voor meer tornado’s?

Daarover is het beeld minder eenvoudig dan soms wordt voorgesteld.

Een warmere atmosfeer kan meer waterdamp bevatten en dat kan omstandigheden creëren waarin zware neerslag en krachtige onweersbuien ontstaan.

Dat betekent echter niet automatisch dat Nederland daardoor simpelweg steeds meer tornado’s zal krijgen.

Voor tornado’s zijn meerdere factoren nodig, waaronder instabiliteit en geschikte windschering. Hoe die combinatie zich door klimaatverandering precies ontwikkelt, is veel ingewikkelder.

Het is daarom verstandig om onderscheid te maken tussen een mogelijke toename van bepaalde vormen van extreem weer en specifieke uitspraken over het toekomstige aantal tornado’s.

Kleine kans, maar voorbereiding kan geen kwaad

Voor de gemiddelde Nederlander is er geen reden om dagelijks bang te zijn voor een tornado.

Zware tornado’s blijven hier uitzonderlijke gebeurtenissen. Toch hebben onder meer Chaam, Tricht en Zierikzee laten zien dat het verschijnsel in Nederland wel degelijk kan voorkomen.

Een paar eenvoudige voorbereidingen kunnen daarom geen kwaad: weet waar je veilig kunt schuilen, blijf tijdens extreem weer bij ramen vandaan, zorg dat je telefoon is opgeladen en volg officiële waarschuwingen.

Zo hoef je je niet onnodig zorgen te maken, maar weet je wél wat je moet doen wanneer het weer plotseling gevaarlijk wordt.